Грамадства7272

Соф'я Сапега: Пратасевіч нагаварыў на мяне цэлы том крымінальнай справы

23 мая 2021 года ўлады Беларусі прымусова пасадзілі ў Мінску замежны самалёт. Гісторыю пасадкі лайнера Ryanair чулі ад беларускіх уладаў, міжнародных арганізацый, відавочцаў, аналітыкаў і Рамана Пратасевіча. Увесь гэты час Сафія Сапега заставалася ў цені. Праз пяць гадоў у вялікім інтэрв'ю «Люстэрку» яна расказвае сваю версію таго, што адбылося. «Што зрабіў гэты паўдурак пры нашай першай жа сустрэчы? Пачаў угаворваць мяне падпісаць дасудовае пагадненне аб супрацоўніцтве», — кажа Сафія пра Рамана.

— Давайце ўспомнім 23 мая — дзень пасадкі самалёта Ryanair. Як ён для вас прайшоў?

— Мы рана ўсталі: рэйс быў аб 11‑й раніцы, а да аэрапорта яшчэ трэба было дабрацца на цягніку.

І вось мы прачынаемся, і Раман раптам кажа: «Слухай, мне прыснілася, што мы з табой сядаем у Мінску і там пачынаецца нешта вельмі дрэннае».

Што менавіта адбывалася ў сне далей, ён ужо не памятаў.

Тут, напэўна, варта трохі расказаць перадгісторыю. Мы паляцелі ў Грэцыю на два тыдні: спачатку ў Афіны, потым на пароме адправіліся на Крыт. Да гэтага шмат і доўга працавалі, таму проста хацелі адпачыць. Так атрымалася, што там жа аказалася Святлана Ціханоўская. Яе Офіс папрасіў Рамана пафатаграфаваць іх дэлегацыю, а я ў гэты час займалася сваімі справамі: шпацыравала, хадзіла па горадзе, глядзела славутасці. Увогуле, адпачывала і наогул ні пра што такое не думала.

Пры гэтым для нас гэта паездка была яшчэ і магчымасцю наладзіць адносіны. Да таго моманту яны ўжо пачыналі трашчаць па швах, і, напэўна, мы абое спадзяваліся, што змена абстаноўкі дапаможа. 

— То бок вы вылецелі з Афін спакойна, ніякіх падазроных людзей, сачэння?

— Наогул, сёе-тое было. Яшчэ калі мы ляцелі з Вільні ў Афіны, нас везлі да самалёта на спецыяльным аўтобусе. Побач стаяў мужчына. Тады яшчэ дзейнічалі кавідныя абмежаванні, усе былі ў масках. І раптам ён пазнае Рамана і пытае наўпрост: «О, а вы выпадкова не Пратасевіч?»

Рома адразу неяк замяўся, было відаць, што яму некамфортна. Але адказаў: «Ну так». А мужчына кажа: «Я наогул не маю дачынення да пратэснай дзейнасці, але вас пазнаў». Мяне тады ніхто не ведаў: я нідзе асабліва не з'яўлялася і твар публічна не паказвала. Пасля гэтага мы спакойна паляцелі ў Афіны.

А потым, ужо пасля Крыта, мы вярнуліся ў Афіны і на наступны дзень стаялі ў чарзе на рэйс да Вільні. Вакол я не чула рускай мовы, дый самі мы маўчалі. І тут ззаду падышоў нейкі невысокі, зусім непрыкметны мужчына ў чорнай кепцы. Ён спытаў: «Гэта рэйс у Вільню?» Мы павярнуліся. Я прамаўчала, а Раман адказаў: «Так». Мужчына сказаў: «Ну, зразумела», — і пайшоў. Больш я яго ніколі не бачыла — ні ў самалёце, ні пасля.

— Далей вы селі ў самалёт, спакойна леціце — і тут абвяшчаюць, што давядзецца сесці ў Мінску. Як вы гэта ўспрынялі?

— Была ўжо прыкладна гадзіна дня. Я сядзела ў навушніках, задрамала.

Разумела, што хвілін праз пятнаццаць-дваццаць мы павінны прызямліцца, і тут раптам па гучнай сувязі абвяшчаюць, што з-за нейкай пагрозы нам трэба садзіцца ў Мінску. У мяне не было нейкай бурнай рэакцыі: я не крычала, не плакала. Але ў нейкі момант заўважыла — трасуцца калені. Пры гэтым у галаве ўсё было абсалютна ясна, я разумела, што адбываецца.

А вось Раман пачаў крычаць сцюарду: «Нельга, не трэба цяпер саджаць самалёт, гэта за намі!» Ён вельмі моцна запанікаваў, у яго літаральна пачалася істэрыка. Таму, калі я чую пра тое, што ён нібыта ўсё ведаў загадзя і быў агентам КДБ…

— Разведчыкам.

— Разведчыкам, так. Дык вось, мне складана ў гэта паверыць, зыходзячы з таго, што я бачыла сама. Я не магу залезці яму ў галаву і ведаць дакладна, пра што ён думаў — ды і не хачу. Але ў той момант ён выглядаў як чалавек, які сапраўды спалохаўся і зусім не разумеў, што рабіць. І вось гэтыя эмоцыі, а таксама тое, што я бачыла за ўвесь час нашых адносін, зусім не вязалася ў мяне з вобразам чалавека, які ўсё гэта загадзя ведаў і кантраляваў. Бачу ў ім чалавека, у якога быў нейкі жывёльны страх, ён баяўся, што яго заб'юць.

Ён адразу аддаў мне ўсю сваю тэхніку. А я ў той момант, сама не ведаю як, уключыла тэлефон і змагла патэлефанаваць.

— Вы паспелі папярэдзіць людзей з «Чорнай кнігі Беларусі»?

— Так. Я патэлефанавала Данілу Багдановічу (адзін з арганізатараў праекта «ЧКБ», у якім працавала Соф'я Сапега) і сказала: «Даніла, мы садзімся ў Мінску. Мяне, хутчэй за ўсё, пасадзяць». І ўсё. Ну, а што яшчэ я магла зрабіць, знаходзячыся ў паветры?

Вядома, я дапускала, што мяне могуць затрымаць. Але ўяўляла гэта зусім інакш: што-небудзь накшталт маскі-шоу, мяне схопяць на вуліцы і адвязуць. Але каб пасадзіць самалёт і зрабіць такое на ўвесь свет… Што нават ХАМАС будзе адмаўляць дачыненне да таго, што адбываецца… Я нават уявіць сабе гэтага не магла.

— Раман паспеў каго-небудзь папярэдзіць?

— Не. Мне здаецца, паніка проста цалкам адключыла ў яго здольнасць хоць неяк рацыянальна думаць. Ён вельмі моцна спалохаўся.

Далей, ужо пасля выхаду з самалёта, пачалося нейкае паказальнае шоу: ператрус, сабакі. Натуральна, нічога не знайшлі. Усіх пасажыраў папрасілі прайсці ў аэрапорт для мытнага кантролю. Я не магу дакладна сказаць, з якой службы былі людзі, якія нас сустракалі, але, наколькі памятаю, адзін з іх быў у форме. Менавіта ён завёў Рамана. А я засталася стаяць у чарзе. Мы з Раманам разышліся ў розныя бакі, як быццам наогул не ведаем адзін аднаго.

— Ужо тады мая псіхіка пачала сябе абараняць, я была дзіўна сабранай. Мы даволі доўга чакалі, пакуль нас выпусцяць з самалёта. Ззаду мяне стаяла кампанія літоўцаў, якія абмяркоўвалі фатаграфію з твітара, дзе было бачна, як забіраюць Рамана. Я трохі ведаю літоўскую, таму зразумела, пра што яны кажуць, і папрасіла паказаць здымак. Яны паказалі. Малады чалавек, які стаяў перада мной, спытаў: «Гэта твой хлопец?» Я адказала: «Так». Ён сказаў: «Мне вельмі шкада».

Астатнія таксама пажадалі мне трымацца. І тады я зразумела, што трэба хоць бы паспрабаваць падстрахавацца. Напісала маме: «Калі я табе праз паўгадзіны не напішу, мама, мне патрэбны адвакат». Яна адразу адказала: «Сонечка, Сонечка, што адбываецца?» Я паўтарыла паведамленне. Тады я ўжо разумела, што ўсё вельмі дрэнна. Не тое каб думала, што цяпер памру, але адчувала: маё жыццё вось-вось зменіцца самым непрадказальным чынам. І я зусім не ўяўляла, што будзе далей.

Як потым высветлілася, бацькі ў той дзень слухалі радыё. Там паведамілі, што самалёт, які ляцеў з Афін у Вільню, не даляцеў да пункта прызначэння і сеў у Мінску.

«Я ўбачыла высокага рудавалосага мужчыну ў атачэнні супрацоўнікаў ГУБАЗіКа. Гэта быў Артур Гайко»

— Як увогуле сябе пасажыры паводзілі? Прапаноўвалі дапамогу?

— Абсалютна спакойна, усе прышпілілі рамяні і чакалі пасадкі, быццам гэта нармальна. Потым мы выйшлі з самалёта і ўвайшлі ў будынак аэрапорта. Мытнікі сталі запрашаць жанчын на надгляд. Я падумала: «Гэта па мяне». Пастаяла пару хвілін, а потым разважыла: навошта прымушаць людзей чакаць? У кагосьці яшчэ перасадка ў Вільні, людзі могуць спазніцца на свае рэйсы. Ну пастаю апошняй — і што? Якая розніца, выйду я першай ці ў канцы? У выніку пайшла адной з першых. У мяне быў маленькі чамаданчык, кілаграмаў на восем, не больш. Яго праверылі — нічога не знайшлі.

І тут падыходзяць двое супрацоўнікаў аэрапорта: «Вы Сапега Сафія Андрэеўна?» — «Так». — «Пройдземце».

Яны забралі мой пашпарт і правялі яго праз усе прапускныя пункты, дзе скануюць дакументы. Выйшла так, быццам я сама прайшла кантроль. Вельмі смешна, вядома. Потым мяне завялі ў невялікі пакой. Там я ўбачыла высокага рудавалосага мужчыну ў атачэнні супрацоўнікаў ГУБАЗіКа. Гэта быў Артур Гайко (агент спецслужбаў, які быў укаранёны ў апазіцыйныя структуры праз «Чорную кнігу Беларусі» — НН). І ў гэты момант я падумала: «О, чорт!»

— Як вы пазналі яго, вы хіба бачыліся?

— Не, ніколі. Але я пазнала яго па голасе. Я ўвогуле добра адрозніваю галасы, а мы ж абменьваліся галасавымі паведамленнямі. У той момант краем вока заўважыла, што справа стаіць Раман, тварам да сцяны. Супрацоўніца аэрапорта правярала мае рэчы і апісвала іх, а Гайко стаяў над мной. Потым мяне адвялі да машыны. І, як мне здаецца, магчыма, менавіта прысутнасць Гайко адыграла ролю ў тым, што мяне не збівалі.

— Рамана білі?

— Не ў прамым сэнсе гэтага слова. Там ёсць такая сістэма: цябе зацягваюць сцяжкамі і выкручваюць рукі так, што становіцца вельмі балюча. Кулакі для гэтага не патрэбныя.

— Ён крычаў?

— Я не магла гэтага чуць, паколькі ён ехаў разам з амапаўцамі ў мікрааўтобусе, а я — у легкавой машыне з губазікаўцамі. Сядзела пасярэдзіне ззаду: злева і справа — па губазікаўцу. Наперадзе быў кіроўца — таксама губазікавец — і Артур Гайко.

— Вам неяк растлумачылі, чаму пасадзілі самалёт?

— Усяляк адмаўляліся: маўляў, гэта не мы, мы тут ні пры чым, нас проста выклікалі і паставілі перад фактам. Кожны скардзіўся, што яго нечакана паднялі ў выхадны — гэта была нядзеля, калі я не памыляюся. Але ўжо тады ў мяне ўзнікалі пытанні.

Калі ўсіх выклікалі зусім нечакана, як яны здолелі сабрацца ў адной машыне і дабрацца да аэрапорта за дваццаць хвілін? Не думаю, што яны жылі ў адным доме і выпадкова ехалі ў адным кірунку.

— Раман Пратасевіч у інтэрв'ю Марату Маркаву на АНТ расказваў, што нібыта Вячорка, Рудзік, Багдановіч і «Кіберпартызаны» арганізавалі пасадку самалёта з вамі, каб потым нібыта еўрапейскія краіны ўвялі санкцыі. Што думаеце з нагоды гэтых заяў?

— Я лічу, што гэта проста абсурдная версія чалавека, які быў не ў сабе. Калі задумацца, у ёй няма ніякай логікі: навошта людзям, якія займаліся дакументаваннем злачынстваў беларускіх сілавікоў, арганізоўваць пасадку самалёта з намі, падвяргаць нас саміх небяспецы, каб потым дабіцца ўвядзення санкцый? Санкцыі і без таго ўводзіліся ў адказ на дзеянні беларускіх улад, і для гэтага не трэба было ладзіць такую гісторыю.

Што тычыцца версіі пра тое, што хтосьці перадаў інфармацыю пра наш пералёт, я не магу дакладна сказаць, адкуль яна ўзялася. Таму я б падзяляла рэальныя факты і заявы, якія гучалі ўжо пасля здарэння. Сама я не бачу пераканаўчых падстаў лічыць, што пасадка самалёта была арганізавана кімсьці з тых, каго ён пералічваў.

«Знайшла нешта накшталт каменьчыка ці кавалачка мыла і напісала ім на бруднай зялёнай сцяне: «Я тут памру»

— Што адбывалася, пакуль вас везлі ў ГУБАЗіК?

— Па дарозе захацелася курыць. Тады я карысталася «айкосам» і разумела, што сваёй прылады ў найбліжэйшыя гады, хутчэй за ўсё, не ўбачу. Таму проста сказала ўголас: «Хачу курыць». Мне прапанавалі цыгарэту, але з умовай: «Будзеш добра сябе паводзіць — атрымаеш». У выніку мы пакурылі ўжо ў дворыку ГУБАЗіКа на Рэвалюцыйнай. Потым мяне адвялі ў кабінет, дзе, як я разумела, павінны былі праводзіцца працэсуальныя дзеянні. Але ўсё, што адбывалася далей, ужо не мела нічога супольнага ні з законам, ні з захаваннем якіх-небудзь правоў.

— Вы маеце на ўвазе «пакаяннае» відэа, якое яны з вамі на фоне дзвярэй запісалі?

— Мала таго, што яны пісалі пратакол аб затрыманні, будучы ў пастарунку, дык яшчэ і гэта «пакаяннае» прымусовае відэа. Жахліва не хацела гэтага рабіць. Мы запісвалі яго двойчы, таму што я пастаянна запіналася. Спачатку яны ўвогуле хацелі павесіць за маёй спінай беларускі чырвона-зялёны сцяг, але я адмаўлялася што-небудзь запісваць на яго фоне.

Тады Гайко сказаў: «Ды нахран прыбяры гэты беларускі сцяг. Зараз будзе тэкст, яна яго скажа — і ўсё, мы пойдзем». Адзін з супрацоўнікаў ГУБАЗіКа, невысокага росту, проста сказаў: «Ты альбо чытаеш тэкст, альбо мы цябе тут зараз паб'ем». Мяне дома ніколі не білі, і я не хацела, каб мяне збілі ў гэтым месцы. У выніку я прачытала ўсё, што мне далі. Здаецца, па самім відэа было зусім зразумела, што я проста кажу завучаны тэкст і кажу гэта не па ўласнай волі.

Пасля гэтага мяне адвезлі ў Следчы камітэт. Там я даведалася, што затрыманая па артыкуле аб арганізацыі масавых беспарадкаў, хаця я да гэтага не мела ніякага дачынення.

У ІЧУ на Акрэсціна разам з іншымі супрацоўнікамі мяне прывёз Артур Гайко. Здаецца, думаў, што я не разумею, хто ён. Але я яго пазнала і да таго моманту ўжо досыць выразна ўсвядоміла, як менавіта ўцякала інфармацыя з ЧКБ.

А потым было вельмі балюча разумець, што шмат людзей думалі, што менавіта я іх здала. Гэта было жахліва крыўдна. Напэўна, гэта адно з найцяжэйшых перажыванняў пасля ўсяго, што здарылася. Я сама аказалася ахвярай здрады, але ў вачах некаторых была здрадніцай, якая здавала.

— А вы не рабілі гэтага?

— Не. Адзіны, пра каго я гаварыла, — гэта Багдановіч: так, ён быў у ЧКБ, так, ён быў у Infopoint, да якога меў дачыненне Франак Вячорка. Яшчэ я гаварыла, што Пратасевіч працаваў на Nexta. Але, наколькі я разумею, да таго моманту інфармацыя ў іх і так ужо была. Раман пазней расказаў мне, што ў іх ёсць усе супрацоўнікі, усе ўдзельнікі і іншыя датычныя асобы. А гаварыць пра кагосьці яшчэ мне было складана. Я асабіста не ведала людзей, якія дасылалі інфармацыю ў ЧКБ: усе мелі зносіны пад нікамі. Быў толькі адзін чалавек, якога я ведала асабіста па перапісцы. Ён служыў у міліцыі і дасылаў фотаздымкі сваіх тагачасных калег, а таксама ўнутраную перапіску з іх працоўнага чата.

Я ніколі пра яго не расказвала — спадзявалася, што яму пашанцавала больш, чым мне. Яшчэ да майго затрымання прапаноўвала з'ехаць, прасіла: «Калі ласка, калі штосьці здарыцца, напішыце нам — мы вас вывезем». Ён адказваў: «У мяне мама хворая. Я нікуды не паеду». Гайко бачыў нашу перапіску. У выніку гэтага мужчыну таксама затрымалі. Ужо пазней, калі я чытала матэрыялы сваёй справы, убачыла, што яму ўсё ж такі не ўдалося выратавацца. Яго сапраўды пасадзілі. Я не ведаю, што ў выніку стала з ім і яго мамай, і гэта да гэтага часу цяжка. 

— Пратасевіч казаў, што ягоныя паказанні ёсць у 200−300 крымінальных справах…

— Так, ён даваў іх з першага дня.

— А ў вас якія-небудзь паказанні па іншых крымінальных справах бралі?

— Так, і гэта была адна крымінальная справа — былога следчага Яўгена Юшкевіча. Пры тым што я ніколі яго не бачыла. Так выйшла, што, калі яны нарэшце даламалі мой ноўтбук, знайшлі перапіскі ў нейкай групе, дзе ён таксама быў. Я так зразумела, у яго было шмат доступаў да шматлікіх важных груп. І з усіх вядомых фактаў, якія я ўвогуле магла паведаміць, — ён быў у Літве, рабіў нешта вельмі важнае, але потым раптам паехаў у Беларусь.

Я сапраўды тады сказала, што, магчыма, ён недзе быў у нейкіх чатах, у яго былі доступы, але ён не працаваў з намі ў ЧКБ, яго ніколі не бачыла, ведаю, што ў яго ёсць сабакі і была прыгожая дзяўчына. Не тое каб я шмат расказала і не тое каб гэта была вялікая таямніца — я проста сказала, што ведаю, разумеючы непрыдатнасць гэтай інфармацыі. У мяне спыталі, чаму ён вярнуўся назад, я адказала: «Не ведаю, для мяне гэта слабы розум і адвага». Не варта было, дурасць, прызнаюся, але гэта запісалі даслоўна ў пратакол.

Мы пабачыліся з Яўгенам у верасні 2026 года, калі іх вызвалілі. Ён адразу кажа: «Слабы розум і адвага?» — і ўсміхаецца. Я кажу: «Так, так, прабач, калі ласка». Ён засмяяўся: «Ды ты што?! Хоць асабіста мы не былі знаёмыя, але я чатыры гады ўсім у турме пра цябе расказваў, што ты, кволая дзяўчына, у КДБ сказала праўду, у адрозненне ад Ромы. Ты малайчына, ганаруся табой!»

— Вернемся да ІЧУ на Акрэсціна. Што адбывалася там?

— Прыкладна а дзясятай вечара 23 мая мяне прывезлі ў ІЧУ. Там сустрэлі словамі: «О, прыехала наша дарагая!» У камеры было жудасна холадна — па адчуваннях, +8°С. Я ж вярталася з Грэцыі, дзе было +25°С, і была адзетая ў тонкую футболку і лёгкую вятроўку. Першую ноч я спала на матрацы проста на падлозе і жудасна мерзла.

На наступны дзень мяне перавялі ў іншую камеру, дзе былі жанчыны з абстынентным сіндромам і сэкс-работніцы. Каб хоць крыху сагрэцца, я сядзела ў абдымку з адной — на ёй быў пухавік.

Тады мне здавалася, што вось ён — мой канец. Прычым не ў самалёце, калі стала зразумела, што нас вязуць у Мінск, а менавіта тут, у камеры. Я знайшла нешта накшталт каменьчыка ці кавалачка мыла і напісала ім на бруднай зялёнай сцяне: «Я тут памру». У мяне не было ніякіх надзей выбрацца. Але пры гэтым я амаль нічога не адчувала. З моманту затрымання я ні разу не плакала.

— Як ставіліся да вас сілавікі?

— Грэбліва. Для іх я была не чалавекам, не маладой дзяўчынай, а мярзотай.

— Білі?

— У той дзень — не.

— У гэты дзень? А потым?

— Так, на Акрэсціна. Было раніца. У камеру зайшоў мужчына старэйшы за 45 гадоў, апрануты ва ўсё чорнае: кашуля, штаны, гальштук — усё было чорнае. Да гэтага часу не ведаю, хто гэта быў. І ён выклікае мяне ў калідор: «Сапега, на выхад». Выходзім. Стаіць ён і хлопец з дубінкай — падоўжанай. Ён мне: «Павярніся». Я паварочваюся — і мне прылятае ўдар па спіне. А я нічога не сказала, не выдала ні гуку, усё адбывалася так, быццам не са мной, нібыта я была маўклівым назіральнікам. Болю я таксама не адчувала. Потым мяне павярнулі назад тварам да гэтага мужчыны ў чорным, ён кажа: «Ну, мразота, цяпер папалася». А я маўчу. Што мне сказаць? Ты, дарослы мужчына, і цяпер сур’ёзна вось гэта робіш? Ты ўвогуле мужчына ці проста асоба мужчынскага полу?

— Акрамя гэтага, былі выпадкі, калі да вас ужывалі фізічны гвалт?

— Не.

«Занадта розныя пытанні ён задаваў, занадта глыбока пачаў укараняцца»

— Сілавікі так ставіліся да вас, таму што вы былі адной з заснавальніц ЧКБ і стаялі ля яе вытокаў?

— Так. Першапачаткова нас было чацвёра. Мы вырашылі стварыць канал, каб фіксаваць злачынствы сілавікоў. У нас не было мэты камусьці нашкодзіць, нешта знішчыць ці пашкодзіць чужую маёмасць. Мы прымалі паведамленні з усёй краіны. Памятаю, я настолькі набіла вока, што магла пазнаць чалавека па вушах, вачах, бровах — па ўсім, што было відаць з-пад балаклавы або маскі. Вядома, часам мы памыляліся. Калі такое здаралася, мы прасілі прабачэння і выдалялі інфармацыю.

На піку ў «Чорную кнігу Беларусі», па маіх адчуваннях, дасылалі не менш за дзясяткі тысяч паведамленняў. А нас чацвёра, мы студэнты, у нас магістарскія дысертацыі. Дарэчы, з усіх нас у той год змаглі абараніць іх толькі я і мая сяброўка.

— На якім этапе да вас далучыўся Артур Гайко, які, як выявілася пасля, быў супрацоўнікам ГУБАЗіКа?

— Яго прывёў Даніла Багдановіч. На той момант я ўжо працавала з інфармацыяй па Віцебскай і Гомельскай абласцях. Нейкі хлопец даслаў у мінскі чат даволі вялікую базу супрацоўнікаў праваахоўных органаў. Гэта і быў Гайко. Пасля гэтага яго прынялі ў каманду.

У мяне яшчэ ў 2020 годзе ўзніклі падазрэнні наконт яго. Я падзялілася імі з калегамі, але імёны называць не хацела б — без згоды гэтых людзей не лічу правільным гэта рабіць. Занадта розныя пытанні ён задаваў, зусім ніяк не звязаныя з працай. Занадта глыбока пачынаў укараняцца. Напрыклад, пісаў у прыват, што паехаў катацца на лыжах з сябрамі, адпраўляў фота без твараў, улічваючы, што нашы ён даўно бачыў.

Ва ўсіх былі падазрэнні, акрамя Багдановіча, але мы нічога не маглі зрабіць без зацвярджэння ім.

— Вам плацілі за гэтую працу? У медыя прасочвалася, што Раман Пратасевіч нібыта заяўляў, што за дэананімізацыю сілавікоў вы атрымалі 5000 даляраў.

— Я займалася праектам каля дзевяці месяцаў (з верасня па май), але не ведаю, адкуль узялася менавіта гэтая сума і што канкрэтна меў на ўвазе Раман. Вялікіх грошай я не атрымлівала. Максімум 700−800 еўра за месяц. Няшмат для Літвы і Еўропы ў цэлым. Таму заўсёды жыла выключна альбо на свае, альбо за кошт грошай сваёй сям'і. Для мяне ЧКБ у першую чаргу была ідэяй, якой я хацела займацца, а не спосабам зарабіць.

— Вы хаця б прыкладна разумееце, колькі чалавек у Беларусі пасадзілі па «справе ЧКБ»?

— Не магу сказаць, колькі іх, але я ведаю, што яны ёсць. І адна з іх, дарэчы, цяпер мая добрая сяброўка. Калі я ўбачыла яе на волі, прыкладна месяц таму, яна сказала: «Прывет, а я па тваёй справе». Я такая: «Чорт, зараз пачнецца». І паліліся слёзы. Цяпер я часта плачу. Але яна, убачыўшы маю рэакцыю, сказала: «Дзякуй табе вялікі». Я спытала: «Госпадзе, за што?» А яна адказала: «За тое, што ты гэта рабіла».

Потым яна сказала, што мы ўсе разумелі, куды ідзём, каму пішам і якія рызыкі. Для мяне гэта былі вельмі важныя словы. Пасля іх мне стала лягчэй.

«Раман нагаварыў на мяне цэлы том крымінальнай справы»

— Колькі вы правялі на Акрэсціна?

— З 23 па 25 мая я знаходзілася ў ізалятары, пасля чаго мяне перавезлі ў СІЗА КДБ. Спачатку я павінна была апынуцца на Валадарцы, у СІЗА №1. Але на допыце ў Следчым камітэце я адмовілася даваць паказанні, спаслаўшыся на Канстытуцыю. Пры гэтым я прызнала, што працавала ў ЧКБ, — адмаўляць гэта ўжо не мела сэнсу. Здавалася, мяне вось-вось адправяць у СІЗА № 1, але ў нейкі момант супрацоўніку ГУБАЗіКа патэлефанавалі з КДБ і сказалі: «Яе трэба везці сюды».

Камеру ў СІЗА КДБ я памятаю дагэтуль. Яна нагадвала труну: трохі пашыралася ў далёкім канцы і звужалася каля дзвярэй. Акенца было зусім малюсенькае, а замест прыбіральні стаяла вядро.

Менавіта ў КДБ да мяне ўпершыню дапусцілі расійскага консула. Гэта адбылося амаль выпадкова. Пазней ён расказваў, што зайшоў у сабор памаліцца, і ў гэты момант яму паведамілі, што мяне перавялі ў КДБ. Ён падумаў, што гэта зусім побач, і вырашыў прыехаць. Тады я ўспрымала яго як зусім чужога чалавека. Сядзела і думала: «Ты ўвогуле хто такі? Консул? Не веру». Трэба разумець, што да таго часу я ўжо некалькі сутак практычна не спала і знаходзілася ў стане наймацнейшага стрэсу.

Консул спытаў, ці трэба што-небудзь перадаць бацькам. Я адказала: «Можна мяне адсюль забраць, калі ласка?» Ён пачаў удакладняць, што менавіта мне трэба, але я нават не магла сфармуляваць, чаго мне бракуе. Сродкі гігіены, чыстае адзенне, шкарпэткі, ніжняя бялізна, ежа, магчымасць памыцца і пагаліцца — раней я ніколі не сутыкалася з сітуацыяй, калі ў мяне ўсяго гэтага не было. У выніку я сказала: «Адзенне».

Мама перадала мне нейкія старыя дачныя рэчы (смяецца). Яны былі сапраўды жудасныя. Я тады яшчэ падумала: «Аёй!» Але мама ж таксама не магла ўявіць, што я магу надоўга апынуцца за кратамі.

З часам яна, вядома, усё зразумела і пачала перадаваць мне столькі рэчаў, што, калі мяне выпусцілі з СІЗА КДБ пад хатні арышт, я змагла падзяліцца часткай перадач з іншымі зняволенымі. У выніку ўдалося хоць нечым дапамагчы іншым.

— Доўга вы там прабылі?

— Месяц. І пакуль сядзела, маўчала…

— Чаму?

— Таму што так хацела.

Я з дзяцінства такая: калі мне нешта не падабаецца, проста змаўкаю і нічога не кажу. Ну і быў яшчэ прынцып, засвоены, напэўна, яшчэ ў дзіцячым садку: нікога не здаваць.

Гайко некалькі разоў спрабаваў пагаварыць са мной па-добраму. Адзін раз нават сам-насам. Ён прывёз мяне ў галоўнае ўпраўленне ГУБАЗіКа, мы селі ў кабінеце, ён заварыў гарбату і пачаў схіляць мяне да прызнання віны. Казаў прыкладна так: «Ну, Сонь, прызнайся цяпер — і выйдзеш. Не варта такой, як ты, сядзець дванаццаць гадоў. Ты ж нармальная». Я павінна была цалкам прызнаць віну, пажадана схадзіць на шоу, як Пратасевіч, і садзейнічаць расследаванню.

Не прайшло і дзесяці хвілін, як у кабінет зайшоў [Міхаіл] Бядункевіч (намеснік начальніка ГУБАЗіКа). Мяне дагэтуль уражвае, як палкоўнік з такім званнем і пагонамі можа размаўляць як малаадукаваны хам. Ён адразу пачаў пагражаць, што закатае мяне, размажа, але, вядома, паводле закону. Прайшло ўжо столькі гадоў, а я дагэтуль не магу прыняць недарэчнасць ягоных слоў.

На наступны дзень пасля гэтай размовы прыйшла следчая і спытала, ці прызнаю я сваю віну. Я адмовілася даваць паказанні, спаслаўшыся на Канстытуцыю. Я прывыкла да таго, што нікога не здаю, і сама чакала ад іншых таго ж. Для мяне ўсё было проста: калі мы маўчым, значыць, маўчым разам.

— А Раман гаварыў?

— Нават дня не прайшло, нават пары гадзін — і ён пачаў гаварыць. За што, натуральна, меў прывілеі.

Ужо пасля выхаду пад хатні арышт я даведалася, што яму куплялі кашулі для выступленняў, ён мог сядзець не ў камеры СІЗА, а ў асобным пакоі з ложкам, куплялі кебабы. Самым дзіўным для мяне быў эпізод, калі ён расказаў, што выпіваў у кампаніі супрацоўнікаў КДБ. Немагчымае магчыма. Метад пугі і перніка з ім спрацаваў ідэальна.

На мяне ж ён нагаварыў цэлы том крымінальнай справы. Я даведалася пра гэта, толькі калі знаёмілася з матэрыяламі. Ён расказаў, што я супрацоўніца ЧКБ, расказаў пра іншых супрацоўнікаў, якія ў нас з ім і камандай узаемаадносіны — у цэлым усё, што ён бачыў і што памятаў.

— Падчас допытаў вам казалі: «Рома ўжо ўсё зліваў, а ты маўчыш»?

— Так.

— І як было гэта чуць?

— Нармальна. Я вырашыла — ён робіць усё, што захоча. Я не адказная за яго. Калі я маўчу, значыць, маўчу.

— Як маніпулявалі сілавікі, каб прымусіць вас загаварыць?

— Бацькамі, іх дабрабытам, Пратасевічам. Пагражалі, што ён будзе пакутаваць і сядзець ледзь не вечна. Іронія лёсу: з нас дваіх калонію давялося пазнаць толькі мне.

— Вы перасякаліся з Раманам на допытах ці дзесьці падчас зняволення?

— Мы не бачыліся з моманту затрымання і да таго часу, пакуль я не апынулася ў СІЗА КДБ. І што зрабіў гэты паўдурак пры нашай першай жа сустрэчы? Пачаў угаворваць мяне падпісаць дасудовае пагадненне аб супрацоўніцтве.

Усё адбылося наступным чынам. Упершыню за месяц мяне выклікалі ў кабінет, дзе сядзеў палкоўнік КДБ — даволі прыемны на першы погляд мужчына. Калі я правільна памятаю, яго ініцыялы — Д. Ю. Пры гэтым я разумела, што ён вельмі хітры і разумны. Размаўляць з ім, дарэчы, было значна прыемней, чым з супрацоўнікамі ГУБАЗіКа.

Ён спытаў: «Сафія, якія ў цябе тры жаданні?» Я адказала, што хачу ўбачыць бацькоў, выйсці адсюль і выпіць кавы. Пра Рамана ў маім спісе жаданняў увогуле не было ні слова. Тады ён удакладніў: «А Рамана хочаш убачыць?» — «Ну так», — адказала я. «Добра, пойдзем, — ён адвёў мяне ў кабінет насупраць, дзе знаходзіўся Пратасевіч. — У вас 15 хвілін».

Пасля гэтага зачыніў дзверы і пайшоў. Зразумела, памяшканне было абсталявана ўсім неабходным для назірання. Мне было ўсяго дваццаць тры гады, але я выдатна разумела, дзе знаходжуся, і амаль не сумнявалася, што за намі сочаць.

І тут Раман пачаў мяне ўгаворваць. Ён літаральна абрынуў на мяне цэлую тыраду: «Госпадзе, Соф'я, ты ж нікога не здасі. Табе трэба падпісаць пагадненне аб супрацоўніцтве. Яны за мяжой, а ты зараз сядзеш, табе дадуць 12 гадоў». А потым ён заплакаў. Я была ў шоку. Першая думка: «Што-о-о? Ён плача?»

Але на гэтым усё не скончылася. Раман устаў на калені перад мной. Я сядзела на крэсле, а ён стаяў перада мной на каленях і паўтараў: «Соня, калі ласка, падпішы».

— У інтэрв’ю расійскай вядоўцы Ксеніі Сабчак ён казаў, што рабіў усё, каб вас выратаваць.

— Агіднае трызненне, хаця б зыходзячы з таго, што сапраўды адбылося далей. Я ў калоніі пасядзела, а ён гуляў у камп’ютар і некалькі разоў ажаніўся. Мамчын рыцар, атрымліваецца.

— Што вы падумалі ў момант, калі ён плакаў і стаяў на каленях?

— Думала: «Цябе зламалі». І вось сітуацыя: я амаль месяц сяджу ў адзіночцы і перачытваю тры кнігі па два, а то і тры разы… (Яшчэ адзін іранічны факт: першай кнігай, якую мне прынеслі, быў раман «Злачынства і пакаранне» Дастаеўскага.) Мне колюць глюкозу, таму што першы час я не магла нічога есці і была ўжо недастатковая вага па ІМЦ. Калі патроху пачынаеш з'язджаць з глузду ад усяго, што адбываецца… І тут яшчэ здараецца такая сітуацыя. Рома плача: «Соня, ты ж нікога не здаеш, нічога не адбудзецца. Ты нікога не можаш здаць, усе яны зараз сядзяць у Літве або Польшчы».

І ў выніку, пасядзеўшы, падумаўшы, вырашыла падпісаць гэтае пагадненне. Разумееце, літаральна за некалькі дзён да гэтага да мяне ў камеру прывялі іншую жанчыну — Наталлю Матвееву. Яна праходзіла па справе АГСА — атрадаў грамадзянскай самаабароны. На яе твары не было жывога месца: яна прыйшла ўся фіялетавая.

— Збітая?

— Так. І, вядома, гэта таксама паўплывала на маё рашэнне. Але важна яшчэ, што на той момант у мяне заставаліся да Рамана нейкія пачуцці і я баялася за яго. Мне было страшна, што ён дрэнна скончыць. Я бачыла, як ён стаіць перад мной на каленях і плача…

Зараз, праз час, разумею, што гэта была свайго роду эмацыйная гульня. І той палкоўнік КДБ, мяркуючы па ўсім, вельмі добра прачытаў мой псіхалагічны партрэт.

— Ён здагадаўся, што вы будзеце за кагосьці больш перажываць, чым за сябе?

— Так, ведаў, як на мяне ціснуць і не пераціснуць. Прафесійна спрацаваў, што сказаць.

— Што прадугледжвала пагадненне аб супрацоўніцтве, якое вы падпісалі?

— Па сутнасці, я павінна была нібыта выдаць усю інфармацыю, якая ў мяне была. Хоць да таго моманту ў іх ужо знаходзіліся мой ноўтбук і тэлефон (гэта быў MacBook, які яны спрабавалі ўскрыць больш за месяц і ў выніку ўзламалі).

У цэлым, наколькі я разумею, практычнай карысці ад гэтага пагаднення для беларускага боку ўжо не было. У іх быў Артур Гайко. І значная частка інфармацыі, якую я магла паведаміць, так ці інакш была ім вядомая задоўга да майго затрымання. Што б я ні сказала і што б ні зрабіла, многае ўжо было зафіксавана. Аднаго разу нават следчая сказала мне, што маё прызнанне і супрацоўніцтва — паказное дзеянне.

Таму я ўспрымала ўсё гэта хутчэй як частку палітычнага фарсу. Справа стала гучнай, за мяне заступілася Расія. Выказваліся самыя розныя людзі. Гучалі патрабаванні вызваліць мяне як грамадзянку Расіі (як бы я ні ставілася да цяперашняй палітыкі Расіі, я не магу адмаўляць, што тады гэта адыграла важную ролю і, на мой погляд, дапамагло мне выратавацца).

— Што вы ў выніку расказалі?

— Я прызнала віну, расказала пра дзейнасць ЧКБ, з кім была ў камандзе, як і адкуль атрымлівалі інфармацыю. Інфармацыя была з чат-ботаў і СМІ. Тады не было праблематычна знайсці яе.

— Гэта абавязацельства не прадугледжвала, што ў будучыні вы павінны будзеце таксама супрацоўнічаць?

— Выключана. Ды і, па сутнасці, ім яно было больш патрэбна не таму, што я мела нейкую суперцікавую інфармацыю. Паўтаруся,

гэта быў палітычны ход — паказаць, што здалася, каюся. У іх і так быў Артур Гайко, які ведаў нашмат больш, чым я.

— Праз колькі часу пасля гэтага вы паехалі пад хатні арышт?

— Праз пару дзён пасля падпісання пагаднення. Яны проста чакалі гэты месяц, калі я здамся і згаджуся (пра тое, што Соф’ю і Рамана перавялі пад хатні арышт, стала вядома 25 чэрвеня).

Супрацоўнікі спецпадраздзялення КДБ «Альфа» займалі гасцёўню, а мы з Ромам — спальню»

— Як праходзіў ваш хатні арышт?

— Спачатку мы жылі ў двухпавярховым загарадным доме пад Мінскам. Вакол было ўсталявана ўсялякае абсталяванне, каб адсочваць, хто праязджае і як. КДБ зняў дом пад выглядам айцішнікаў. Нас адвезлі туды. У масках для сну. Звычайна, калі вязуць закладнікаў, на галаву надзяваюць мяшок. У гэтым плане нас трошачкі пашкадавалі, усе стараліся неяк больш акуратна да нас ставіцца, бо цікавасць да нас была ўжо занадта вялікая.

Дык вось, мая маска была дзіцячая. Я думаю: «Што за… Як жа я выглядаю!» У гэтым сінім таніраваным мікрааўтобусе, навокал кагэбэшнікі — і я з дзіцячай маскай на вачах. Сюррэалізм.

— Вы з Пратасевічам былі разам у адным пакоі?

— На першым і другім паверхах у адным з пакояў сядзелі па некалькі супрацоўнікаў. Дакладна не магу сказаць, ці гэта быў КДБ, ці іншыя падраздзяленні. Мы жылі ў адным пакоі і стараліся падтрымліваць адно аднаго.

Я ўпэўненая, што там усё здымалі і запісвалі. Пры гэтым сілавікі звярталіся да мяне абсалютна ветліва. Ніколі не было такога, каб мне сказалі нешта накшталт: «Вось ты, мярзотніца». Адзіныя, хто так гаварыў, — ГУБАЗіК.

— Колькі часу вы правялі ў гэтым загарадным доме?

— Каля месяца. Ужо праз, напэўна, два-тры тыдні Пратасевічу далі тэлефон, а потым і ноўтбук (натуральна, яны ўсе былі прашытыя кагэбэшнікамі так, каб можна было адсочваць IP-адрасы і гэтак далей). Ён павінен быў паказваць, што жывы і здаровы. Бо хадзілі розныя чуткі, што ў яго не вытрымала сэрца ці што з яго здароўем здарылася нешта яшчэ. Акрамя таго, падчас хатняга арышту ў яго з'явіўся доступ да Twitter. Гэта было часткай яго пагаднення аб супрацоўніцтве — весці яго.

— Напэўна, яму было непрыемна гэтым займацца?

— Не. Ён здаўся адразу ж. Проста вось так, па пстрыку. Быў момант, звязаны з самалётам, калі ён нешта пісаў у абвяржэнне. Я яму сказала: «Дык факты ж не сыходзяцца. Ну ты чаго?» Адзінае, што ён мне адказаў: «А якая ўжо розніца? Ніякай».

— Вам прапаноўвалі рабіць нешта падобнае — напрыклад, весці сацсеткі?

— Не, вядома, не. Яны ведалі, што я не пагаджуся. Я і ад інтэрв'ю адмаўлялася. Напрыклад, Юрый Васкрэсенскі хацеў са мной пагаварыць. Я сказала: «Прабачце, не пайду». Адзінае, што я зрабіла, — дала інтэрв'ю Ксеніі Лебедзевай. Гэта было вымушана. Натуральна, па ўласнай волі я б да яе ніколі не пайшла. Але там ужо стаяла пытанне: альбо мой дабрабыт, альбо не.

І, уласна, магу сказаць, што Лебедзева — абсалютна некампетэнтная журналістка. Яна бярэ інтэрв'ю з разумным выглядам, а за маёй спінай стаяў экран (суфлёр). На маю думку, калі ты ўпарта пазіцыянуеш сябе як журналіст-інтэрв'юер, дык будзь ласкавая задаваць пытанні сама, а не чытай з суфлёра. Карацей, выглядала недарэчна.

— Куды вас перавезлі пасля катэджа?

— У кватэру Рамана — яго бацькі былі ў Польшчы. За некалькі дзён да нашага пераезду туды яны ўзялі ў яго ключы і ўсё абсталявалі такім чынам, каб мець магчымасць сачыць за намі кругласутачна.

Кватэра была двухпакаёвая. Супрацоўнікі спецпадраздзялення КДБ «Альфа» займалі гасцёўню, а мы з Ромам — спальню. Спалі на адным ложку. Ужо тады дзесьці глыбока ўнутры гэта выклікала нешта брыдкае.

Другая частка інтэрв'ю будзе апублікаваная «Люстэркам» заўтра.

Каментары72

  • Лёлік з-пад Лімасола
    29.10.2026
    Блістяшчая аперацыя, апазіцыя разбурана, ўсе нязгодныя з лукой пасаджаны ці кантралююцца)))
    Насамрэч, упэўнены, што прыйшлося вельмі доўга выцмоктваць з пратасевіча тыя “сведчанні”, каб паказаць кульгаваму хоць нейкі плён, які б кампенсаваць набытую міжнародную таксічнасць рэжыму
  • А што вы хацелі
    29.10.2026
    А што хацець ад гэбоу́скай шасцёркі
  • !
    29.10.2026
    Гной здау́ ня толькі Сапегу

Цяпер чытаюць

На канцэрт Кадышавай у Мінску ў какошніках прыйшлі нават мужчыны85

На канцэрт Кадышавай у Мінску ў какошніках прыйшлі нават мужчыны

Усе навіны →
Усе навіны

УСУ ўдарылі па Крымскім мосце. Рух транспарту спынены15

Турысты накідалі ў фантан Трэві амаль на 200 тысяч еўра менш пасля таго, як падыход да яго зрабілі платным4

Кітайскі маркетплэйс Temu сам прапанаваў беларусцы супрацоўніцтва, але зліўся, калі даведаўся яе грамадзянства13

Мінабароны расказала, як над Беларуссю збіваюць заблукалыя дроны2

З Янам Памедорам Рэуцкім развіталіся ў Варшаве

Канкурэнт Starlink страціў 40 спадарожнікаў: ракета не даляцела да арбіты

Сабаленка адкацілася на трэцяе месца ў сусветным рэйтынгу

Сэрца — амаль адзіны орган, які не хварэе на рак. Навукоўцы пачынаюць разумець чаму1

Грэцкі агонь, антыкітэрскі механізм, сільфій ды іншыя страчаныя вынаходніцтвы. Чаму чалавецтва іх забыла?1

больш чытаных навін
больш лайканых навін

На канцэрт Кадышавай у Мінску ў какошніках прыйшлі нават мужчыны85

На канцэрт Кадышавай у Мінску ў какошніках прыйшлі нават мужчыны

Галоўнае
Усе навіны →

Заўвага:

 

 

 

 

Закрыць Паведаміць